Cú sốc tài liệu khi làm IT ở Nhật
Nhiều lập trình viên nước ngoài mới vào dự án SIer Nhật đều ngỡ ngàng: trước khi viết dòng code đầu tiên, họ phải đọc rất nhiều tài liệu. Từ 基本設計書 (thiết kế cơ bản), 詳細設計書 (thiết kế chi tiết) đến 画面遷移図 (sơ đồ chuyển màn hình), テーブル定義書 (định nghĩa bảng CSDL), mọi thứ đều được viết ra tỉ mỉ.
Từ vựng quan trọng
- 設計書せっけいしょ
- Tài liệu thiết kế / Hồ sơ kỹ thuật
- 方眼紙ほうがんし
- Giấy kẻ ô vuông ca-rô (chỉ thói quen chia ô nhỏ trong Excel)
- 手戻りてもどり
- Phải quay lại làm lại một công đoạn trước (rework) do sai sót hoặc lệch tài liệu
"Excel方眼紙" là gì
Trong giới IT Nhật có một từ ai cũng biết: Excel方眼紙 (Excel ca-rô). Đó là việc kỹ sư chỉnh độ rộng của tất cả các cột trong Excel về kích thước rất nhỏ và vuông vức như tờ giấy kẻ ô học sinh. Sau đó, họ dùng tính năng gộp ô (Merge Cells), kẻ viền (Borders) và chèn chữ để vẽ thiết kế màn hình, biểu mẫu in ấn hoặc bảng ma trận phân quyền.
Dù ngày nay nhiều công ty hiện đại đã chuyển sang Figma, Notion hay Markdown, thì ở nhiều dự án ngân hàng, cơ quan nhà nước hay doanh nghiệp lớn, Excel方眼紙 vẫn quen thuộc vì ai cũng mở được, in ra giấy đẹp và đóng dấu duyệt được. Nhược điểm cũng nổi tiếng không kém: khó sửa, khó so sánh phiên bản, và máy gần như không đọc được dữ liệu trong đó.
Vì sao người Nhật chuộng viết tài liệu chi tiết
Lý do cốt lõi nằm ở mô hình gia công đa tầng (多重下請け). Người viết tài liệu thiết kế và người trực tiếp gõ code thường ở hai công ty khác biệt, thậm chí ở hai quốc gia khác nhau (offshore tại Việt Nam).
Nếu thiết kế mập mờ, mỗi lập trình viên sẽ tự suy diễn theo ý mình, dẫn đến sản phẩm khi ghép lại bị lệch nhau. Một tài liệu chi tiết đến từng thông báo lỗi, độ dài chuỗi, quy tắc làm tròn số sẽ đảm bảo 10 kỹ sư khác nhau code ra cùng một kết quả chuẩn xác.
Thấy thiết kế chưa ổn thì hỏi, đừng tự sửa
Đọc 設計書 mà thấy chỗ bất hợp lý hoặc có cách làm hay hơn, đừng tự code khác thiết kế. Dù có ý tốt, việc đó vẫn bị coi là làm theo ý mình (勝手に実装する), vì test và tài liệu của bên khác đang bám theo thiết kế cũ. Hãy gửi câu hỏi qua bảng Q&A (QA票) cho người phụ trách thiết kế, chờ tài liệu được cập nhật rồi mới sửa code.
Mẫu câu trao đổi về tài liệu thiết kế
設計書の記載通りに実装されているか確認してください。
Xin hãy kiểm tra xem chức năng đã được lập trình đúng theo mô tả trong tài liệu thiết kế chưa.
詳細設計書に不明点があるので、QA票で質問します。
Do có điểm chưa rõ trong tài liệu thiết kế chi tiết nên tôi sẽ gửi câu hỏi qua bảng Q&A.
仕様の変更があったため、画面設計書を最新化しました。
Do có thay đổi về quy cách nên tôi đã cập nhật tài liệu thiết kế màn hình lên bản mới nhất.
Lời khuyên cho kỹ sư
Đọc kỹ và bám sát 設計書 là kỹ năng nền ở các dự án lớn tại Nhật. Mẹo nhỏ: khi đọc, ghi ngay các điểm chưa rõ vào một danh sách rồi hỏi một lần, thay vì hỏi lẻ tẻ từng câu; người phụ trách thiết kế sẽ dễ trả lời hơn.